درماندگی آموخته شده زمانی رخ می دهد که فرد مکرراً با تجربه‌ای ناخوشایند مواجه شود و طی آن دریابد کنترلی بر شرایط ندارد. این باور فرد ممکن است به موقعیت‌های آینده نیز منتقل شود، حتی اگر او بتواند عملاً بر شرایط کنترل داشته باشد. از جمله حوزه هایی که کودکان ونوجوانان در آن درماندگی آموخته شده را تجربه می کنند، یادگیری مطالب درسی است. در این روان نوشته، با درماندگی آموخته شده در دانش آموزان ، نشانه‌ها و راهکارهای تغییرآن آشنا می شوید.

نشانه های درماندگی آموخته شده در دانش آموزان

دانش آموزی که درماندگی آموخته شده را در تحصیل تجربه می کند، نسبت به یادگیری نگرش منفی دارد، از انجام تکالیفش سر باز می زند و علاقه ای به چالش های جدید نشان نمی‌دهد. به طور مثال در درس ریاضی که شکست و موفقیت در حل مسائل به شکل بارزی نمود پیدا می‌کند، در صورتی که دانش‌آموزی مدام در حل تمرین‌ها شکست بخورد، به تدریج به این باور می‌رسد که موفقیت در درس ریاضی خارج از کنترل او است و برای توضیح شکستش می‌گوید: “ریاضی واقعاً سخته” یا “من خنگم”.

این نگرش آغازگر یک چرخه ی معیوب می شود: وقتی یک دانش آموز احساس می کند نمی‌تواند در درسی موفق شود، کمتر احتمال دارد در تکالیف آن درس سرمایه‌گذاری کند. همین امر شانس موفقیت او را کاهش می‌دهد. عدم احساس شایستگی، انگیزه ی او را برای مشارکت در آن درس کمتر از پیش می‌کند. او فکر می‌کند نمی‌تواند بر نتیجه‌ی یادگیری خود تأثیری بگذارد و شکست را قبل از شروع تکلیف می‌پذیرد. بدین گونه،‌ درماندگی آموخته شده در دانش آموزان پدید می‌آید.

درماندگی آموخته شده
دانش‌آموزانی که درماندگی آموخته شده را تجربه می‌کنند، قبل از شروع تکلیف شکست را می‌پذیرند.

چه زمانی شدت درماندگی آموخته شده بیشتر است؟

احساس درماندگی در یک درس خاص می تواند به احساس درماندگی عمومی‌تری در همه‌ی حوزه‌های یادگیری تبدیل شود. به طوری که دانش آموزدر یادگیری هر موضوعی احساس استیصال کند و دست از تلاش بکشد.

فراگیر شدن احساس درماندگی آموخته شده در دانش آموزان به دلایلی مرتبط است که دانش آموز برای شکست یا موفقیت خود می‌آورد. اگر فکر کند دلیل شکستش این است که باهوش نیست یا معلم از او خوشش نمی‌آید؛ در واقع در حال سرزنش چیزی است که کنترلی بر آن ندارد. همین امر منجر به احساس درماندگی بیشتری می شود. اما اگر فکر کند دلیل عدم موفقیتش این است که به اندازه‌ی کافی درس نخوانده؛ عاملی را در نظر گرفته است که امکان تغییر آن را دارد. به این ترتیب به احتمال کمتری دچار درماندگی آموخته شده می شود.

راهبردهای پیشگیری از درماندگی آموخته شده‌ در تحصیل

محیط آموزشی مناسب، معلمان و والدین آگاه در پیشگیری از درماندگی آموخته شده در دانش آموزان نقش به سزایی ایفا می‌کنند. در ادامه راهکارهایی به این منظور ارائه شده است.

چطور دانش‌آموزان را تشویق کنید؟

  1. معلم به شیوه‌ای دانش آموز را تشویق کند که به مهارت‌های او در زمینه‌ی مشخصی اشاره داشته باشد. مثلاً بگوید: “کارت در درس ریاضی خوب است” یا “خیلی خوب انشاء می‌نویسی”. به این ترتیب او متوجه‌ی ارتباط بین عملکرد خود و نتایج به دست آمده می‌شود.
  2. معلم در تشویق‌هایش به تلاش دانش آموز در انجام تکلیف اشاره کند. مثلاً بگوید: “چند روز مطالعه‌ی پیوسته در این امتحان به نتیجه رسیده است”. به این ترتیب این باور در او شکل می‌گیرد که میزان تلاشش می‌تواند بر نتایج تاثیر بگذارد و درماندگی آموخته شده در تحصیل کمتر می‌شود.
  3. به دانش آموزان آموزش داده شود برای خود اهدافی دست یافتنی تعریف کنند و برای رسیدن به آن برنامه ریزی گام به گام داشته باشند؛ تا یاد بگیرند امکان رسیدن به نتایج دلخواه از طریق عمل خود آن‌ها ممکن است.
درماندگی آموخته شده
هرگونه تشویقی که ارتباط بین تلاش دانش آموز و عملکردش را در یک حوزه‌ی خاص نشان دهد، از شکل‌گیری درماندگی آموخته شده پیش‌گیری می‌کند.

چطور به دانش‌آموزان آموزش دهید؟

همچنین والدین و معلمان می‌توانند در فرآیند آموزش به توصیه‌های زیر عمل کنند:

  1. از دانش آموزان بخواهند وقتی جواب سؤالی را نمی‌دانند، از جمع آوری اطلاعات استفاده کنند. به این ترتیب آن‌ها در می یابند، نداستن جواب سؤال ها ایرادی ندارد و از طریق جست‌و‌جو در جای مناسب از جمله رجوع به افراد متخصص، کتاب‌ها، سایت‌ها و سایر منابع می‌توانند به پاسخ دست یابند.
  2. به جای استفاده از پرسش و پاسخ به منظور ارزیابی، از آن به عنوان وسیله‌ای برای یادگیری استفاده کنند. یعنی دانش آموزان تشویق شوند درباره‌ی یادگیری خود و الگوی تدریس سؤال بپرسند. به این ترتیب، فقط دریافت‌کننده‌ی منفعل اطلاعات نیستند و به صورت فعالی در یادگیری مشارکت دارند.
  3. به دانش آموزان مستقیماً پاسخ سؤالات را ارائه نکنند. به جای آن، کمک کنند با سرعت و روش یادگیری مختص به خود به کوشش دست بزنند، تا سرانجام به نتیجه برسند.
  4. به دانش آموزان اجازه‌ی شکست خوردن بدهند. تجربه‌ی ناکامی، در صورتی که با پشتیبانی و حمایت معلم یا والد همراه شود، همچون واکسنی علیه احساس درماندگی عمل می‌کند.

غلبه بر درماندگی آموخته شده در تحصیل

درماندگی یک رفتار قابل تغییر است. وقتی با دانش آموزانی رو‌به‌رو می‌شوید که از تلاش کردن سر باز می‌زنند، از انجام تکالیفشان اجتناب می‌کنند، تلاش چندانی نمی‌کنند یا نسبت به یادگیری نگرش منفی فراگیری دارند؛ بسیار حائز اهمیت است تجربه‌ی درماندگی آموخته شده را در آن‌ها بررسی کنید.

تشخیص درماندگی در زمینه‌ی تحصیلی در دوره‌ی متوسطه‌ی اول می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد؛ یعنی زمانی که دانش آموزان به قدری رشد کرده‌اند که بتوانند نسبت به باورهای خود آگاهی داشته باشند، اما هنوز با دوره‌ی بلوغ و دغدغه‌های مربوط به آن درگیر نشده‌اند. در این دوره می‌توان به دانش آموزان کمک کرد عادت‌ها ودیدگاه خود را نسبت به یادگیری اصلاح کنند، تعیین هدف و برنامه‌ریزی را یاد بگیرند و به شکست به عنوان بخشی از فرآیند یادگیری نگاه کنند.

راهبردهای تغییر درماندگی آموخته شده در دانش آموزان

روشی که می‌تواند به دانش آموزان در غلبه بر درماندگی آموخته شده کمک کند؛ پیش‌بینی موانع احتمالی در مسیر یادگیری و در نظر گرفتن راه حل برای آن‌ها است. معلم می‌تواند با ارائه‌ی سناریوهای مختلف به آمادگی دانش‌آموز کمک کند، به طور مثال به گفت‌و‌گوی زیر میان معلم و دانش‌آموز توجه کنید:

معلم: “اگر با مطالعه‌ی روزانه دو ساعت ریاضی، نتیجه‌ی دلخواهت را در امتحان به دست نیاوردی، چه کار دیگری می‌توانی انجام دهی؟”

دانش‌آموز:” شاید در آن صورت لازم باشد ساعت بیشتری را به خواندن ریاضی اختصاص دهم یا از دانش‌آموزانی که در این درس خوب هستند، کمک بگیرم”.

معلم:”آفرین، پس بیشتر کردن ساعت مطالعه و کمک گرفتن می‌تواند جایگزین‌های خوبی باشند. اگر در کلاس نتوانستی تمرینی را که به تو محول شده است انجام دهی، فکر می کنی باید چه کار کنی؟”

دانش‌آموز:”فکر می‌کنم باید به شما بگویم متوجه‌ی آن موضوع نشده‌ام تا دوباره آن را برایم توضیح دهید.”

معلم:”بله، من همیشه اینجا هستم تا در صورت نیاز به تو کمک کنم”.

به علاوه پرورش مهارت‌هایی چون خودکنترلی و تنظیم هیجان نیز می تواند در غلبه به درماندگی آموخته شده‌ی دانش آموزان نقش به سزایی داشته باشد.

به این ترتیب، می‌توان با شناسایی و اصلاح نشانه‌های درماندگی آموخته شده در دانش آموزان از انتقال آن به سایر حوزه‌های زندگی کودکان و نوجوانان پیشگیری کرد و در صورت بروز نشانه‌های اولیه با مداخله‌ی به هنگام، مانع از بروز افسردگی شد.

منابع: